ผีตาโขน ด่านซ้าย จังหวัดเลย

ผีตาโขน ด่านซ้าย จังหวัดเลย: ประเพณีที่เล่าเรื่องคนแปดศอกโบราณ

ถ้าพูดถึงประเพณีที่มีเอกลักษณ์เฉพาะตัวและเต็มไปด้วยความเป็นท้องถิ่นในภาคอีสานของไทย ไม่พูดถึง ผีตาโขน คงไม่ได้แน่ๆ งานนี้อยู่ที่อำเภอด่านซ้าย จังหวัดเลย ซึ่งผม mr.hotsia เคยมีโอกาสเดินทางไปสัมผัสด้วยตัวเองเมื่อปี 2553 และยิ่งได้ฟังเรื่องเล่าจากชาวบ้านท้องถิ่น ยิ่งทำให้รู้ว่าผีตาโขนไม่ได้เป็นแค่หน้ากากสีสันสดใส แต่เป็นการบอกเล่าตำนานของคนแปดศอกโบราณที่อยู่ราวสองพันปีมาแล้ว

ก่อนจะไปถึงตัวงาน ผมขอเล่าถึงที่มาของผีตาโขนซักนิดนะครับ ผีตาโขนเป็นการละเล่นที่มีรากฐานมาจากชาวลาวและไทยแถบลุ่มแม่น้ำโขง โดยมีตำนานเกี่ยวกับ "ปู่เย่อย่าเย้อ" ชายผู้ยิ่งใหญ่แห่งเมืองแถน ซึ่งปัจจุบันพื้นที่นี้คือบริเวณหลวงพระบางในประเทศลาว ตำนานนี้เล่าว่าปู่เย่อย่าเย้อเป็นคนที่สูงใหญ่ถึงแปดศอก (สองวา) ซึ่งถ้าให้ผม mr.hotsia คิดตามความจริงแล้ว ช่วงสองพันปีก่อนคนคงไม่ได้ตัวสูงใหญ่ขนาดนั้น แต่เรื่องเล่านี้ก็ยังคงถูกถ่ายทอดผ่านหน้ากากและการละเล่นผีตาโขนที่เรายังเห็นในปัจจุบัน

ผมมีโอกาสตามรอยตำนานนี้ไปดูที่วัดธงหวาย อำเภอด่านซ้าย ซึ่งที่นั่นมีหินแกะสลักรูปคนแปดศอกที่ชาวบ้านเล่ากันว่าคือตัวแทนของปู่เย่อเยอ ผมเองก็งงๆ ว่าทำไมคนในตำนานถึงสูงขนาดนั้น แต่พอเห็นหินแกะสลักแล้วก็พอเข้าใจว่าคงเป็นการสื่อสารถึงความยิ่งใหญ่และความน่าเกรงขามของปู่เย่อเยอในยุคนั้นมากกว่าความจริงทางกายภาพ

บรรยากาศงานบุญหลวงและบุญผะเหวด: งานผีตาโขนที่ด่านซ้าย

งานผีตาโขนจัดขึ้นในช่วงเดือนเจ็ดตามปฏิทินจันทรคติไทย โดยจะเป็นส่วนหนึ่งของ งานบุญหลวง หรือที่หลายคนรู้จักกันในชื่อ บุญผะเหวด งานนี้ไม่ใช่แค่การละเล่นหน้ากากผีโขนเท่านั้น แต่ยังมีพิธีกรรมทางศาสนาและขบวนแห่ที่เต็มไปด้วยความสนุกสนานและสีสัน การได้เห็นคนในชุมชนแต่งกายด้วยหน้ากากหวดนึ่งข้าวที่สวยงาม มีสีสันสดใส ทำให้บรรยากาศเหมือนหลุดไปอยู่ในโลกของตำนานและความเชื่อโบราณ

ผมจำได้ดีว่าตอนที่เดินอยู่ในขบวนแห่ ผีตาโขนแต่ละคนจะเล่นสนุกสนานกันอย่างเต็มที่ บางคนเต้น บางคนเล่นมุกตลก บางคนก็แฝงความหมายเชิงสัญลักษณ์ที่ลึกซึ้ง การละเล่นนี้จึงไม่ใช่แค่ความบันเทิง แต่ยังเป็นการสื่อสารและรักษาวัฒนธรรมพื้นบ้านให้คงอยู่กับคนรุ่นหลัง

เชื่อมโยงกับวิถีชีวิตและแหล่งท่องเที่ยวในจังหวัดเลย

ถ้าพูดถึงจังหวัดเลย นอกจากผีตาโขนที่ด่านซ้ายแล้ว ยังมีสถานที่เที่ยวอีกมากมายที่ผม mr.hotsia เคยแวะไป เช่น ทะเลหมอกผานกแอ่น ภูกระดึง ที่อากาศหนาวเย็นและหมอกหนาในยามเช้า หรือเดินเล่นชิลๆ ที่เชียงคานที่มีตลาดเช้าและอาหารพื้นเมืองให้ลองชิมอย่าง กุ้งแม่น้ำโขง ที่ตัวโตและสดมากๆ

ผมแนะนำว่าใครที่อยากสัมผัสความลึกซึ้งของวัฒนธรรมอีสานและบรรยากาศแบบบ้านๆ ควรจัดทริปมาเที่ยวงานผีตาโขนพร้อมแวะเที่ยวรอบๆ เพื่อให้ได้ครบทุกอรรถรสของจังหวัดเลยที่มีทั้งธรรมชาติ วิถีชีวิต และเทศกาลท้องถิ่นแท้ๆ

การเดินทางและคำแนะนำสำหรับนักท่องเที่ยว

การเดินทางมายังอำเภอด่านซ้าย จังหวัดเลย ไม่ได้ยากลำบากอย่างที่คิด ผม mr.hotsia เคยใช้รถยนต์ส่วนตัวและรถโดยสารประจำทางจากตัวเมืองเลยมายังด่านซ้าย ใช้เวลาประมาณหนึ่งชั่วโมงกว่าๆ เท่านั้นเอง ส่วนช่วงเวลาการจัดงานผีตาโขนต้องเผื่อเช็กปฏิทินท้องถิ่นให้ดี เพราะวันจัดงานในแต่ละปีมักไม่ตรงกัน

เมื่อมาถึงแล้ว นอกจากจะได้ชมขบวนแห่ผีตาโขน ยังมีโอกาสได้ลองชิมอาหารพื้นเมือง เช่น ข้าวจี่ ขนมจีน น้ำพริก และอาหารพื้นถิ่นอื่นๆ ที่พ่อค้าแม่ค้าชาวด่านซ้ายเตรียมไว้ต้อนรับนักท่องเที่ยวอย่างอบอุ่น

สรุปความประทับใจจาก mr.hotsia

สำหรับผม การได้ไปสัมผัสงานผีตาโขนที่ด่านซ้ายไม่ใช่แค่การไปดูเทศกาล แต่เป็นการเดินทางข้ามเวลาที่ทำให้ผมได้เห็นความเชื่อและวิถีชีวิตที่สืบทอดกันมายาวนานกว่า 2,000 ปี ได้รู้จัก “คนแปดศอก” ในตำนานอย่างใกล้ชิด และได้สัมผัสวัฒนธรรมที่ยังคงมีชีวิตชีวาในยุคปัจจุบัน

ถ้าใครสนใจอยากสัมผัสความเป็นอีสานแบบแท้จริง อย่าลืมวางแผนมาเที่ยว เชียงคานหน้าหนาว หรือแวะไปชม กุ้งแม่น้ำโขงเชียงคาน หลังจากเที่ยวงานผีตาโขน รับรองว่าทริปนี้จะเต็มไปด้วยเรื่องราวและรสชาติที่ติดใจไม่รู้ลืม